Кеше хәлен кеше белми

Электрон китап

Әсәр исеме: Кеше хәлен кеше белми
Автор: Кояш Тимбикова
Күләме: 4 бит
Жанр: хикәя 

Иңдерү калыплары:
PDF⇣ EPUB⇣

Онлайн укырга◧

 

 

Габдрахман Минский

Әсәрләрен укырга

 

Габдрахман Минский

 

Язучы-прозаик һәм драматург Габдрахман Минский (Габдрахман Хаҗимөхәммәт улы Аллаһбирдиев) 1906 елның 29 сентябрендә Әстерхан шәһәрендә эшче-һөнәрче гаиләсендә туа. Бер яше тулар-тулмас әтисез калып, үги атасы Мөхәммәт Аллаһбирдиев гаиләсендә тәрбияләнеп үсә. Әстерханның Тияк бистәсендәге мәдрәсәдә башлангыч белем ала, Октябрь инкыйлабыннан соң «Икенче баскыч» дип йөртелгән совет мәктәбендә укый. 1924 елда бу мәктәпне тәмамлагач, ике ел буе Әстерхан шәһәренең Нариман районында башта – уку йорты, аннан соң «Кызыл Шәрекъ» исемле татар яшьләре клубы мөдире булып эшли.


Шунда эшләгәндә үзешчән сәнгать-әдәбият түгәрәкләре өчен беренче өйрәнчек пьесаларын яза. 1926 елда Казан театр техникумына укырга керә. 1927 елдан «Кызыл яшьләр» газетасы һәм «Авыл яшьләре» журналы битләрендә «Г.Минский» имзасы белән хикәяләре басыла башлый. 1928 елда берьюлы кечкенә-кечкенә өч китабы – «Заманасы шундый», «Миңсылу» исемле көлке хикәяләр җыентыклары һәм «Яңа яшьләр» дигән комедиясе дөнья күрә, ә аннан соң «Мансуровлар гаиләсе» драмасы Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйнала. 1928–1930 елларда гаскәри хезмәттә чагында иҗат иткән һәм кызылармиячеләрне тыныч тормыш сагындагы эш-гамәлләрен сурәтләгән «Шлем» исемле драма әсәре дә Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела. Әмма утызынчы еллар башында мәдәният эшлеклеләренә карата сыйнфый күзлектән чыгып нахак бәйләнүләр көчәйгән шартларда бер төркем татар язучылары (Н.Исәнбәт, С.Агиш, Т.Ченәкәй, Г.Кутуй, С.Кудаш, Г.Минский), хакимиятнең репрессив даирәләре тарафыннан махсус уйлап чыгарылган ниндидер «Җидегән» дигән яшерен милләтчеләр оешмасында әгъза булып торуда гаепләнеп, җавапка тартылалар. Тикшерү нәтиҗәсендә җавапка тартылганнар гаепсез табылса да, «җидегәнче», «милләтче» дигән атамалар әле бик озак еллар алар өстеннән төшми тагылып йөри. Алар әдәбияттан, матбугаттан читләтеләләр. Матбугатта «җидегәнчеләр» турында шау-шу күтәрелгәч тә, Г.Минский Казаннан тизрәк китеп югалу ягын карый. 1932–1935 елларда ул Чиләбе шәһәрендә яши, «Төзү ударнигы» дигән татар газетасы редакциясендә җаваплы секретарь булып эшли, журналист буларак, шул газета битләрендә мәгълүм Чиләбе трактор заводы эшчеләре тормышын һәм хезмәт уңышларын яктырткан күп кенә очерк һәм мәкаләләрен бастыра. 1935 елның көзеннән Г.Минский – Мәскәүдә Бөтенсоюз кинематография институты студенты. 1938 елда институтның сценарийлар факультетын тәмамлап, ул Баку шәһәренә барып урнаша һәм сугыш башланганга кадәр Баку киностудиясенең сценарийлар бүлегендә әдәби консультант булып эшли, бер үк вакытта үзе дә сценарийлар язу белән шөгыльләнә. Аның сценарийлары буенча Баку киностудиясендә «Артем атавы», «Яңа хәят үзәне» дигән документаль фильмнар һәм «Ватан улы» дигән нәфис фильм эшләнә. 1941 елның көзендә Г.Минский фронтка җибәрелә, Керчь ярымутравында барган тарихи сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, контузия ала. Госпитальдә дәваланып чыккач, 1946 елның маена кадәр совет чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә. Сугыш беткәннән соң, ул – яңадан Бакуда: бер ел чамасы Баку киностудиясендә сценарийлар бүлеге башлыгы, 1947–1951 елларда ТАССның Әзәрбайҗандагы бүлегендә мөхәррир һәм мөхбир-әгъза вазифаларын башкара. 1952 елда Г.Минский яшьлек хыялының мәркәзе Казанга кайта һәм 1957 елга кадәр юмор-сатира журналы «Чаян» редакциясендә әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли, 1957–1959 елларда Татарстан китап нәшриятында баш мөхәррир урынбасары хезмәтендә була. 1960 елдан ул –профессионал язучы сыйфатында фәкать әдәби иҗат эше белән генә шөгыльләнә. Г.Минский – әдәбиятның төрле жанрларында иҗат иткән әдип. Ләкин беренче чиратта ул үзенең проза әсәрләре, бигрәк тә мещанлык, аумакайлык, карьерачылыкның көнкүрештәге төрле чагылышларына каршы юнәлтелгән үткен сюжетлы сатирик, юмористик һәм гади хезмәт кешеләренең эчке рухи матурлыгын, олы җанлылыгын, кешелеклелеген тасвирлаган психологик рухтагы лирик хикәяләре, новеллалары белән мәгълүм. Узган гасырның алтмышынчы елларыннан башлап әдип проза жанрының зуррак формаларына да каләмен юнәлтә: «Язның беренче көне» (1963), «Яшенле яңгыр» (1966) исемле күләмле повестьларын яза. Болардан «Яшенле яңгыр» повесте аеруча игътибарга лаеклы. Автор анда укучыны яңа бер дөньяга алып керә, аны инкыйлабкача Әстерхан татарлары тормышының үзенчәлекле яклары белән таныштыра. Драматург буларак, Г.Минскийның сугыштан соңгы иҗат мирасында әхлак-этика, мәхәббәт темаларына багышланган һәм нигездә халык театры сәхнәләрендә уйнау өчен язылган комедия һәм драмалары белән билгеле («Дуслык чишмәсе», «Бөдрә тал», «Синең җырың», «Иртәгә соң булыр», «Аналар», «Җинаять» һ.б.). Аларның кайберләре («Синең җырың», «Бөдрә тал») Казан һәм Уфаның төп театрлары сәхнәләрендә дә уйнала һәм уңыш казана. Драматургның сайланма сәхнә әсәрләре «Бөдрә тал» (1960), «Хәерле кич» (1965), «Синең җырың» (1981) исемле җыентыкларында урын ала. Әдип мирасында публицистика, тәнкыйть, әдәби тәрҗемә әсәрләре дә шактый. Мәсәлән, ул тугандаш әзәрбайҗан әдәбиятыннан Мәһди Хөсәеннең «Апшерон» романын һәм Җабар Җабарлының Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә кую өчен «Айдын» драмасын татар теленә тәрҗемә итә. Г.Минский үзенә замандаш күренекле әдипләр – Г.Ибраһимов, Һ.Такташ, Г.Кутуй турында истәлек язмалары авторы буларак та билгеле («Онытылмас очрашулар» җыентыгы, 1973). Язучының үзе исән чагында Казан, Уфа, Мәскәү нәшриятларында өч дистәгә якын китабы басылып чыга, шуларның алтысы рус теленә тәрҗемәдә, берсе – башкортча, берсе – кыргыз телендә. Әзәрбайҗан телендә дә бер тәрҗемә китабы басылып чыга. Вафатыннан соң, 1986 елда, Татарстан китап нәшрияты әдипнең иң яхшы проза әсәрләре тупланган «Повестьлар һәм хикәяләр» дигән күләмле җыентыгын укучыларга тәкъдим итә. Г.Минский әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен «Почет Билгесе» ордены (1975) һәм «Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» (1957) медале белән бүләкләнә. Ул 1983 елның 26 мартында Казанда вафат була. Г.Минский – 1955 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы. ТӨП БАСМА КИТАПЛАРЫ Заманасы шундый: хикәяләр. – Казан: Татиздат, 1928. – 52 б. – 3000 д. Миңсылу: хикәяләр / кереш сүз. авт. Х.Вәли. – Казан: Татиздат, 1928. – 28 б. – 5000 д. Хикәяләр. – Казан: Таткнигоиздат, 1954. – 116 б. – 7000 д. Батырлар сукмагы: хикәяләр. – Казан: Таткнигоиздат, 1958. – 52 б. – 12000 д. Мәхәббәт хикәяләре. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1958. – 207 б. – 7000 д. Бөдрә тал: пьесалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1960. – 155 б. – 4000 д. Язның беренче көне: повесть. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1963. – 235 б. – 15000 д. Замандашларым: хикәяләр, истәлекләр, мәкаләләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1964. – 90 б. – 12000 д. Хәерле кич: комедия, эстрада әсәрләре. – Казан: Татар. кит. нәшр., – 1965. – 120 б. – 10000 д. Яшенле яңгыр: повестьлар, хикәяләр / кереш сүз авт. Г.Иделле. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1966. – 350 б. – 2200 д. Күңелле хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1970. – 119 б. – 9000 д. Онытылмас очрашулар: чорыбыз һәм үзебез турында. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. – 110 б. – 6000 д. Синең җырың: пьесалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1981. – 178 б. – 8000 д. Повестьлар һәм хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 424 б. –15000 д. Йолдызкай: повесть һәм хикәяләр. – Казан: Мәгариф, 1995. – 127 б. – 10000 д. * * * Свет и тени: рассказы / пер. с татар. – Казань: Таткнигоиздат, 1957. – 172 с. – 30000 экз. Незабываемый рассвет: рассказы / пер. с татар. – М.: Сов. Россия, 1967. – 62 с. – 30000 экз. Грозовой дождь: повесть / пер. с татар. Я. Винецкого. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1974. – 192 с. – 50000 экз. Трудное счастье: повести, рассказы / пер. с татар. – М.: Сов. писатель, 1982. – 352 с. – 30000 экз.

Тулырак

 

Корымлы Бармак

Электрон китап

Әсәр исеме: Корымлы Бармак 
Автор: Кояш Тимбикова
Күләме: 4 бит
Жанр: хикәя 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣ EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Кояш Тимбикова

Кояш Закир кызы Тимбикова 1937 елның 16 ноябрендә Татарстан АССРның Чистай районы Наратлы Елга авылында укытучы гаиләсендә туган. Шул ук райоң. ның Иске Роман һәм Каргалы авылы мәктәпләрендә укып ун класс тәмамлаганнан соң, 1954—1959 елларда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт уңи. верситетының татар теле һәм әдәбияты бүлегеңдә югары белем ала, аннары егерме елга якын (1959— 1979) «Азат хатын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире һәм журналның җаваплы секретаре булып эшли. 1979—1982 елларда ул — «Казан утлары» журналының җаваплы секретаре хезмәтендә. 1983 елдан бирле шул ук журнал редакциясендә бүлек редакторы вазифасын башкара. 1964 елдан — КПСС члены.

К. Тимбикова үзенең беренче иҗат тәҗрибәләре — очерк характерындагы журналистик язмалары һәм хикәяләре белән көндәлек матбугатта 1959 елдан күренә башлый. Алтмышынчы елларда Татарстан, Башкортстан газета-журналларында, Татарстан китап нәшрияты чыгарган «Кояш безгә елмая» (1962), «Тылсымлы таяк» (1964) кебек күмәк җыентыкларда аның күп кенә очерклары, хикәяләре басыла, ә 1969 елда «Зәңгәр күлмәк» исемле хикәяләр һәм «Күңелләргә күләгә төшмәсен» исемле очерк китаплары дөнья күрә Тагы бераздан, 1971 елда, «Инешләр Иделгә коя» исемле күмәк җыентыкка яшь авторның күләмле беренче әсәре — «Синең өчен» дигән повесте урнаштырыла.
Язучының шуннан соңгы иҗаты сәнгатьчәлеккә ирешү, тормыш материалын тирәнрәк анализлау юнәлешендә бара. Җитмешенче елларда ул авылның хезмәт кешеләрен, бигрәк тә хатын-кыз образларын шактый нечкә психологик алымнар белән гәүдәләндергән бер төркем хикәяләр («Сөлге булсын бүләгем», «Шикәр Гайшә», «Таяныч», «Ут» һ. б.), КамАЗ төзүче яшьләр тормышына багышланган «Агым уртасында» (1978), археологлар турында «Тәңкәле тау» (1980) һәм мораль-этик проблемаларны күтәргән «Кышкы талпыну» (1981), «Ярлар биек» (1982) исемле повестьларын иҗат итә.
КамАЗ эшчеләренә багышланган очерклар сериясе өчен К. Тимбиковага— «КамАЗ төзелеш ударнигы» знагы, ә БАМны төзүчеләр турындагы документаль язмалары өчен Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге премиясе бирелде. К. Тимбикова 1976 елдан бирле Татарстан АССРның атказанган культура работнигы дигән мактаулы исем йөртә.
1969—1985 еллар арасында К. Тимбикованың очерк, хикәя һәм повестьлары тупланган дистәгә якын китабы басылып чыкты. Аның аерым әсәрләре рус һәм СССРдагы башка кайбер милли телләргә дә тәрҗемә ителгән. Кояш Тимбикова—1973 елдан СССР Язучылар союзы члены.

БИБЛИОГРАФИЯ

Зәңгәр күлмәк: Хикәяләр.—Казан: Таткитнәшр., 1969.—71 б., ил. 10 000. Рец.: Мөхәммәтшин Г. Кояшлар яктырак янсын!—Соц. Татарстан, 1970, 20 май. 
Күңелләргә күләгә төшмәсен: Хикәяләр.—Казан: Таткитнәшр., 1969.—79 б. 3000.
Якты йолдыз: Очерк.—Казан: Таткитнәшр., 1977.—64 б. 1500. Кайгы белән шатлык янәшә: Повесть һәм хикәяләр.— Казан: Таткитнәшр., 1979.— 138 б. 3 000. Рец.: Камалов Б. Осталык үренә таба.— Соц. Татарстан, 1980,23 март; Ш а һ и е в И. Агым уртасындагы язмышлар.— Казан утлары, 1981, № 3, 171—172 б. 
Бәхет хакына.—Казан: Таткитнәшр., 1981.—159 б. 2000. Рец.: Шакирҗанова Т. Хезмәт бәхеткә илтә.— Соц. Татарстан, 1981, 29 май; Тимбикова К. Мои герой живут рядом.— Веч. Казань, 1980, 24 сент.
Тәңкәле тау: Повестьлар.— Казан: Таткитнәшр., 1982.— 176 б. 15000. 
Ярлар биек: Повестьлар һәм хикәяләр.— Казан: Таткитнәшр., 1985.— 192 б. 7600.


©”Совет Татарстаны язучылары” китабыннан файдаланылды (Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет Татарстаны язучылары. – Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1986), беркадәр үзгәрешләр кертелде.


Кояш Тимбикова

Wikipedia проектыннан

Кояш Закир кызы Тимбикова — татар язучысы, шагыйрә, публицист һәм журналист.

Биография

Кояш Тимбикова 1937 елның 16 ноябрендә Татарстанның Чистай районы Наратлы Елга авылында укытучы гаиләсендә туа. Шул ук районның Иске Роман һәм Каргалы авылы мәктәпләрендә ун ел укый. 1954–1959 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары егерме елга якын (1959–1979) «Азат хатын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире һәм журналның җаваплы сәркатибе булып эшли. 1979–1982 елларда ул – «Казан утлары» журналының җаваплы сәркатибе. 1983 елдан бирле шул ук журнал редакциясендә бүлек редакторы вазифасын башкара.

Иҗат

Кояш Тимбикова үзенең беренче иҗат тәҗрибәләре – очерк характерындагы журналистлык язмалары һәм хикәяләре белән көндәлек матбугатта 1959 елдан күренә башлый. «Кояш безгә елмая» (1962), «Тылсымлы таяк» (1964) кебек күмәк җыентыкларда аның күп кенә очерклары, хикәяләре басыла, ә 1969 елда «Зәңгәр күлмәк» исемле хикәяләр һәм «Күңелләргә күләгә төшмәсен» исемле очерк китаплары дөнья күрә. 1971 елда «Инешләр Иделгә коя» исемле күмәк җыентыкка яшь авторның күләмле беренче әсәре – «Синең өчен» дигән повесте урнаштырыла.

70 елларда ул авылның хезмәт кешеләрен, бигрәк тә хатын-кыз образларын шактый нечкә психологик алымнар белән гәүдәләндергән бер төркем хикәяләр («Сөлге булсын бүләгем», «Шикәр Гайшә», «Таяныч», «Ут»һ.б), КамАЗ төзүче яшьләр тормышына багышланган «Агым уртасында», археологлар турында «Тәңкәле тау» һәм мораль – этик проблемаларны күтәргән «Кышкы талпыну», «Ярлар биек» исемле повестьларын иҗат итә.

Тулырак

Мин дә үсәрмен әле

Электрон китап

Әсәр исеме: Мин дә үсәрмен әле
Автор: Фаил Шәфигуллин
Күләме: 7 бит
Жанр: хикәя 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣ EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Инженер Гаринның һиперболоиды

Электрон китап

Әсәр исеме: Инженер Гаринның һиперболоиды 
Автор: Алексей Николаевич Толстой
Күләме: 342 бит
Жанр: роман
Иңдерү калыплары:

PDF⇣  EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Алексей Николаевич Толстой

Алексей Толстой, Алексей Николай улы Толстой (рус. Алексей Николаевич Толстой1882 елның 29 декабре (1883 елның 10 гыйнвары), Самар губернасы, Николаевск  1945 елның 23 феврале, Мәскәү) — рус совет әдәбияты классигы, прозаик, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе, ССРБ ФА академигы (1939). 19361938 елларда СССР язучылар берлеген җитәкли. Рус язучылары Л. Н. Толстой(1828-1910) һәм А. К. Толстой (1817-1875) белән борынгы бабалары (Петр I нең иярчене булган граф П. А. Толстой) уртак. Өч мәртәбә беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1941, 1943, 1946 — вафатыннан соң) лауреаты. 1нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.

1882 елның 29 декабрендә (1883 елның 10 гыйнварында) Самар губернасы Николаевск (хәзерге Сарытау өлкәсе Пугачев) шәһәрендә туган. Самар асылзатларының әйдәүчесе булган әтисе граф Николай Александр улы Толстой (1849-1900) баласын үстерү-тәрбияләүдә катнашмый, чөнки декабрист Н. И. Тургеневның туганнан туган оныгы, язучы һәм гыйлемле хатын-кыз булган әнисе Александра Леонтий кызы Толстая (кыз фамилиясе Тургенева, 1854-1906), иренең кырыс-авыр холкына түзә алмыйча, өч өлкән баласын иренә калдырып, биш айлык көмәне белән иреннән аерылып китә һәм ярлы алпавыт, губерна чиновнигы булып хезмәт итүче Алексей Аполлон улы Бостром (1852-1921) белән язмышын бәйли[1]. Булачак язучының балачагы үги әтисенең Сосновка хуторындагы (хәзерге Самар өлкәсеКрасноармейски районы Павловка бистәсе) утарында уза. Үзара яхшы мөнәсәбәтләр хөкем сөргән, әдәбият белән кызыксыну көчле булган гаиләдә Алексей өй шартларында үз заманына күрә яхшы белем-тәрбия ала. Үги әтисе йогынтысында 10 яшеннән Н. А. Некрасов, Л. Н. Толстой, И. С. Тургенев иҗаты белән таныша. Балачагы узган Сосновка хуторындагы тормышы турында соңрак «Никитаның балачагы» (рус. Детство Никиты1922) повестен яза. 1897-1898 елларда әнисе белән Сызран шәһәрендә яши, реальный укуханәдә укый. 1898 елдан Самарда яши.

Беренче рус инкыйлабын (1905) Алексей Толстой Петербург технология институты (ru) студенты буларак каршылый. Укучы яшьләрнең инкыйлаби хәрәкәтендә катнаша, шул ук вакытта иҗат кешеләре белән якыннан таныша, театрга мәхәббәте уяна. Символизм белән мавыга. Аурупага (Алмания, Италия) барып кайту һуманитар фәннәрне яратуын арттыра. Институтны тәмамлаганда, ул үзенең алга таба инженер түгел, ә язучы булачагын аңлый.1882 елның 29 декабрендә (1883 елның 10 гыйнварында) Самар губернасы Николаевск (хәзерге Сарытау өлкәсе Пугачев) шәһәрендә туган. Самар асылзатларының әйдәүчесе булган әтисе граф Николай Александр улы Толстой (1849-1900) баласын үстерү-тәрбияләүдә катнашмый, чөнки декабрист Н. И. Тургеневның туганнан туган оныгы, язучы һәм гыйлемле хатын-кыз булган әнисе Александра Леонтий кызы Толстая (кыз фамилиясе Тургенева, 1854-1906), иренең кырыс-авыр холкына түзә алмыйча, өч өлкән баласын иренә калдырып, биш айлык көмәне белән иреннән аерылып китә һәм ярлы алпавыт, губерна чиновнигы булып хезмәт итүче Алексей Аполлон улы Бостром (1852-1921) белән язмышын бәйли[1]. Булачак язучының балачагы үги әтисенең Сосновка хуторындагы (хәзерге Самар өлкәсеКрасноармейски районы Павловка бистәсе) утарында уза. Үзара яхшы мөнәсәбәтләр хөкем сөргән, әдәбият белән кызыксыну көчле булган гаиләдә Алексей өй шартларында үз заманына күрә яхшы белем-тәрбия ала. Үги әтисе йогынтысында 10 яшеннән Н. А. Некрасов, Л. Н. Толстой, И. С. Тургенев иҗаты белән таныша. Балачагы узган Сосновка хуторындагы тормышы турында соңрак «Никитаның балачагы» (рус. Детство Никиты1922) повестен яза. 1897-1898 елларда әнисе белән Сызран шәһәрендә яши, реальный укуханәдә укый. 1898 елдан Самарда яши.

Иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

А. Н. Толстой әдәбиятка шагыйрь буларак аяк баса. 1907 елда «Лирика» исемендә өйрәнчек, ияреп язылган беренче шигырьләре тупланган китабы басылып чыга. 1911 елда басылып чыккан «Зәңгәр елгалар артында» (рус. За синими реками) китабында рус халык авыз иҗаты сюжетларын һәм каһарманнарын кулланып язылган шигырьләре урын ала. Башлап язучы яшь шагыйрьне рус символистлары (бигрәк тә Валерий Брюсов) матбугатта хуплап каршы алалар. Ләкин А. Н. Толстой шигърияттән читләшә, прозага тартыла. Прозадагы беренче тәҗрибәсе дип, язучы кырыклап рус халык әкиятен эшкәртеп язылган «Саескан әкиятләре» (рус. Сорочьи сказки) җыентыгын (1910) атый.

1910 елда Идел арты (Самар һәм Сембер губерналары) алпавытлары тормышына багышланган «Повестьлар һәм хикәяләр» җыентыгы басылып чыга (соңрак чыккан басмаларда китапның исеме «Идел аръягы» (рус. Заволжье), совет чорында «Карт юкәләр астында» (рус. Под старыми липами) дип үзгәртелә). Әлеге китапка беренче булып Максим Горькийуңай бәя бирә.

1911 елда «Чудаки» (баштагы исемнәре — «Ике тормыш» (рус. Две жизни), «Җир хәзинәләре» (рус. Земные сокровища)) романы басылып чыга. 1912 елда «Аксак алпавыт» (рус. Хромой барин) романы чыга (баш каһарманның прототибы итеп үги әтисе А. А. Бодромны алган). Әлеге романнарында автор мәхәбәтне «кешене яхшы якка үзгәртергә сәләтле рухи кыйммәт» итеп күрсәтә. Инкыйлабка кадәр Мәскәү театрларында А. Н. Толстойның элек үзе язган повесть һәм хикәяләре сюжетларына нигезләнгән җиде пьесасы уйналып килә: «Көчләүчеләр» (рус. Насильники, Мәскәүнең Кече театры, 1913), «Касатка» (1915, «Грибоедов премиясе» ала) һ.б.

Беренче бөтендөнья сугышы башлану язучыны публицистика жанрына мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр итә. «Русские ведомости» газетасының хәрби хәбәрчесе буларак, хәрәкәттәге армиядә булып, 1914-1915 елларда «Волынь буйлап» (рус. По Волыни), «Галиция буйлап» (рус. По Галиции), «Кавказда» (рус. На Кавказе) кебек очерклар циклын һәм «Гади кеше» (рус. Обыкновенный человек), «Тауда» (рус. На горе), «Су астында» (рус. Под водой) хикәяләрен яза. Әлеге әсәрләрендә язучы сугышны халык өчен фаҗига итеп күрсәтә, хәрбиләр арасындагы иҗтимагый каршылыкларны күреп, язучының тормышка карашы да үзгәрә. 1915 елда декадентлыкка, ясалма сәнгатькә каршы юнәлтелгән «Гаваньдә» (рус. В гавани), «Төнге күренешләр» (рус. Ночные видения), «Вернисажда» (рус. На вернисаже), «Егор Абозов» (соңыннар автор роман итеп үстерә) хикәяләрен бастыра. 1914 елда «Правда» газетасы аның исемен М. Горький, Иван Бунин исемнәре белән янәшә куеп, «әсәрләрендә чын тормышны күрсәтә», дип язып чыга.

Февраль һәм Октябрь инкыйлаблары тәэсирендә «Үтеп баручы кеше хикәясе» (рус. Рассказ проезжего человека1917), «Беренче террорчылар» (рус. Первые террористы) очеркы, «Күз алды томалану» (рус. Наваждение1918), «Петрның көне» (рус. День Петра1918) кебек хикәяләре языла.

Мөһаҗирлектә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918-1923 елларда мөһаҗирлеккә китә, Истанбулда, Берлинда, Парижда яши, иҗат белән шөгыльләнә. Советлар Союзына кире кайту үтенечен большевиклар хуплап каршы ала, илдә аңа яшәү һәм иҗат итү өчен зур мөмкинлекләр тудырыла.

1922-1941 елларда «Михнәтле заман» (рус. Хождение по мукам) трилогиясен яза.

1929-1945 елларда «Петр патша» (рус. Петр I) тарихи романын яза.

1922-1923 елларда «Аэлита» һәм 1925-1927 елларда «Мөһәндис Гаринның гиперболоиды» (рус. Гиперболоид инженера Гарина) фәнни фантастика классикасына әверелгән әсәрләрен яза.

Бөек Ватан сугышы елларында 60 тан артык публицистик әсәр яза.

1935 елда балалар өчен «Алтын ачкыч, яки Буратино маҗаралары» әкиятен (Карло Коллоди (it) әсәре буенча) яза.

1945 елның февралендә Мәскәүдә үпкә рагыннан вафат була. Новодевичье зиратында җирләнгән.

 

Тулырак

Хәйлә

Электрон китап

Әсәр исеме: Хәйлә 
Автор: Фәнис Яруллин
Күләме: 6 бит
Жанр: хикәя 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣  MOBI⇣  FB2⇣  EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Фәнис Яруллин

 

Фәнис Яруллин, Фәнис (Фаниз) Гатаулла улы Яруллин (9 февраль, 1938 ел, Татарстан АССР, Баулы районы, Кызылъяр авылы — 2011 елның 8 декабре, Казан) — татар шагыйре, язучы һәм драматург. Муса Җәлил премиясе, Г. Тукай исемендәге дәүләт премияселауреаты (1995). «Халыклар дуслыгы» ордены кавалеры. 1968 елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.

Фәнис Яруллин 1938 елның 9 февралендә Татарстан АССРның Баулы районы Кызылъяр авылында игенче гаиләсендә туган. Җидееллык белемне туган авылында ала, сигезенче сыйныфын Баулы урта мәктәбендә тәмамлый. 1954 елда «Татнефть» берләшмәсенең Баулы элемтә конторасында монтер булып эшли башлый. 1957 елда Совет Армиясе сафларына чакырыла. Армиядә һава укчы радистлар мәктәбендә укый, спорт белән мавыга. Спорт күнегүләренең берсендә турниктан егылып, имгәнеп, гомерлеккә йөри алмас хәлдә кала.

Озак еллар урын өстендә яки хастаханәләрдә дәваланып ятуына карамастан, Фәнис Яруллин бөтен тырышлыгын, рухи көчен үзенең белем дәрәҗәсен күтәрүгә, әдәби иҗат эшенең серләрен үзләштерүгә юнәлтә: 1963 елда экстерн тәртибендә урта мәктәп программасы буенча имтихан тота, 1970 елда исә, читтән торып укып, Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый. Шул елларда шигырьләр, хикәяләр язарга керешә. Матбугатта аның беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре 1960 елда Баулы район газетасында, аннан соң республиканың үзәк газета-журналларында басылалар. 1964 елда авторның беренче мөстәкыйль китабы — «Мин тормышны яратам» исемле шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Аннан соң, алтмышынчы еллар дәвамында, мәктәп балаларына һәм яшүсмерләргә багышлап язылган тагын берничә хикәя һәм шигырь җыентыгы басылып чыга.

Җитмешенче еллар башында Фәнис Яруллин үзенең каләм көчен проза жанрының олырак формаларында да сынап карый. 1971 елда ул темасы бүгенге яшьләр тормышыннан алынып, сюжет нигезен автобиографик материаллар тәшкил иткән «Җилкәннәр җилдә сынала» исемле повестен тәмамлый. Әсәр «Казан утлары» журналында һәм Татарстан китап нәшриятында аерым китап булып басылып чыккач, аны әдәби җәмәгатьчелек тә, укучылар да хуплап каршы алалар. Бу повесте белән Фәнис Яруллин киң масса укучылар алдында таныла, әсәр русчага, казакъчага тәрҗемә ителә.

Фәнис Яруллин — ике дистәгә якын шигырь һәм проза китаплары авторы. 1978 елда «Аерылмас дустым» һәм «Сулыш» шигъри җыентыклары өчен автор Татарстанның Муса Җәлил исемендәге комсомол премиясенә лаек булды. Аның «Әнә килә автомобиль» комедиясе Г. Камал исемендәге татар дәүләт академия театры сәхнәсенә менеп, берничә сезон рәттән өзлексез уйналып килде һәм тамашачыларда уңыш казанды.

Фәнис Яруллин аеруча хикәя жанрында уңышлы эшли. Анын үзенчәлекле юмор белән сугарылган, тормышчан, заманча, оптимистик хикәяләре «һәркемнең үз сукмагы» дигән чираттагы җыентыгына тупланган, Әдипнең поэтик иҗатыннан аерым үрнәкләр рус теленә тәрҗемә ителеп, «Современник», «Аврора», «Волга», «Байкал» кебек журналларда һәм «Литературная Россия», «Комсомольская правда» кебек үзәк газеталарда да урын ала килә.

Язучы 2011 елның 8 декабрендә Казан шәһәрендә вафат була.

Тулырак

Әдәби телебез турында

Электрон китап

Әсәр исеме: Әдәби телебез турында

Автор: Ибраһим Гази

Күләме: 2 бит

Жанр: мәкалә

Иңдерү калыплары:

EPUBPDFMOBITXTFB2

Тел галимнәребезнең берсе үзенең язучылар алдында ясаган докладында, әдәби телебезнең халык теленнән аерылу куркынычы бар, дигән фикер белән чыкты. Янәсе, язучылар үзләренең әсәрләрен халыкка, бигрәк тә яшьләргә аңлашылмый торган сүзләр тутыралар икән. Нинди сүзләр белән? Гарәп-фарсы сүзләре белән, дип җавап бирә телчеләр. 

Әүвәле аңлашылу-аңлашылмау турында. Шундый тәҗрибә ясап караганнар: бала тугач, аны кешеләрдән аерганнар, тәрбиячеләр бала белән бөтенләй сөйләшмәгәннәр. Нәтиҗәдә бала телсез булып үскән. Бүгенге яшьләребезгә кайбер гарәп сүзләре аңлашылмый икән, монда гарәп сүзләренең гаебе юк. Элек-электән әдәби телебездә һәм хәтта халык телендә актив эшләп килгән гарәп-фарсы сүзләрен кайбер сәбәпләр аркасында күп еллар матбугатта кулланмадык, куллануны тыйдык — менә шуның өчен алар яшьләргә аңлашылмыйлар. Аңлашылмый торган сүзләрне кире кабердән чыгаруның кирәге бармы? Кайберләрен чыгарырга туры килә, чөнки аларны чынлап торып алмаштырырлык сүзләр бездә юк. Әгәр ул сүзләрне рус сүзләре белән алмаштырсак? Бик күбесен инде алмаштырдык, ләкин кайберләрен алмаштырып булмый. Алар безнең классик әдәбиятыбызда күп, аннары алар инде безнең телебездә билгеле бер мәгънәгә хуҗа булып өлгергәннәр. 

Әле сугышка кадәр үк партиябез әйтте: ата өчен бала җавап бирми, диде. Әгәр берәүнең атасы кулак булган икән, шуның өчен баласын кыерсыту күптән бетерелде. Инде бер сүз гарәптән чыккан икән, шуның өчен генә аны телдән куу дөрес түгел. Ни өчен без, әйтик, немецтан кергән сүзләрне тыймыйбыз? Ислам диненә каршы икәнбез, шуның өчен генә гарәп сүзенә каршы булу — тилелек. Сүзләрнең биографиясенә карау, анкеталарын тикшерү — тилелек. Ул сүз бүген безгә хезмәт итә ала икән, миңа дисә гарәпнеке түгел, шайтанныкы булсын, мин ул сүзгә каршы булмыйм. Ә бездә әлегә кадәр сүзнең биографиясенә, анкетасына карап эш итү яшәп килде…
Бәлки кайберәүләр, бу фикерне ишеткәч, иске гарәп-фарсы сүзләрен кире кайтарырга җыеналар икән, дип куркырлар. Юк! Телебездә яшәп килгән гарәп-фарсы сүзләренә тыныч яшәргә ирек бирү хакында гына сөйлибез. Әллә нидә бер килеп кергән гарәп сүзе аркасында әдәби телебез халык теленнән аерыла дип паникага төшмәскә кирәк дип кенә әйтәбез. Чөнки, кабатлап әйтәм, сүз гарәп-фарсы сүзләрен китереп тутыру хакында бармый (телебез аңа бөтенләй мохтаҗ түгел!), ә яшәп килгәннәреннән файдалану хакында бара. Ул сүзләр бик аз, аларның телебезне халык теленнән аеру куркынычы бер вакытта да булганы юк һәм булачак та түгел.
Болай гарәп сүзләрен яклап сөйләүче кеше булгач, мин, бәлки, рус сүзләрен телебезгә кертергә каршымын? Һич юк! Киресенчә, рус сүзләре яклы кеше. Йөз еллар буенча рус сүзләре безнең телебезгә гел кереп килгән, аларның бик күбесе хәзер шул дәрәҗәдә татарлашкан, үзгәргән, — үз сүзебез булып киткән. Революциядән соң да рус сүзләре, рус теле аша чит ил сүзләре телебезгә бик күп керде һәм ул сүзләрнең күбесе бөтенләй татарлашып китте. Бүгенге көндә дә телебез рус сүзләре хисабына баюын дәвам итә. Бу бик табигый хәл дип карыйм. Бу мәсьәләдә иптәш тел галиме белән безнең карашта беркадәр аерма бар. Тел галиме әйтә: туып торган яңа төшенчәләргә ат кушканда сүзне татарчадан эзләмәскә, бары русчадан гына эзләргә кирәк, ди. Ягъни русчадагы исеме белән алырга да куярга. Ни өчен шулай? Чөнки, ди иптәш тел галиме, киләчәктә телләрнең бер төрлесе үләчәк, ди, әйтик, татар теле үләчәк, ә рус теле уртак тел булып калачак. Шулай булгач, яңа төшенчәгә яңа исемне калачак телдән эзләү хәерлерәк, ди. Ерак киләчәктә әле анда ни булыр, бәлки, чынлап та, татар телендә сөйләшүчеләр булмас, укучылар инде бигрәк тә булмас, булса да телне фәнни максат белән генә өйрәнгән кешеләр укырлар. Ләкин шушы ерак киләчәк хакына бүген без яңа төшенчәгә үз телебездә исем кушмыйк дип әйтү дөрес булырмы?
Инде соңгы мәсьәлә. Рус теленнән алына торган сүзләрнең фонетикасы һәр очракта да русчадагыча сакланырга тиешме? Иптәш тел галиме, тиешле, дип бара. Минемчә, болай дип әйтү тел законнарына каршы килә. Йөз еллар буена кергән сүзләр барысы да үзгәреп кергәннәр. Чөнки телебезнең законнары аларны шулай үзгәрткәннәр. Ә хәзер безгә әйтәләр, юк, үзгәрмәскә тиеш! Ни өчен соң алайса рус теленә керә торган чит ил сүзләре үзгәрә? Рус телендә чыккан лексикология китапларын укып карасагыз күрерсез, анда акка кара белән: бүтән телдән керә торган сүзләр, яңа средада яңа законнарга буйсынып, фонетик яктан үзгәрәләр, дигәнне күрерсез. Нишләп рус телендә үзгәрә, ә бездә үзгәрмәскә тиеш? Әгәр без татар теленең сүзләр фондын актарып карасак күрербез: революциягә кадәр сүзләрнең бик күбесе үзгәреп кергәннәр. Церковь — чиркәү, бревно — бүрәнә, стол — өстәл, пудовка — подаука, горница — гүрничә, гостинец — күчтәнәч, хомут — камыт, гармонь — гармун, мох — мүк, машина — машина… Һәм башка йөзләрчә сүз. Безгә әйтәләр: ә ул бит революциягә кадәр булган, революциядән соң кергән сүзләр үзгәрми. Ник үзгәрми? Тел өчен революциягә кадәр бер закон, революциядән соң икенче закон юк. Һаман шул бер закон. Инде дә булмагач, рус теле — бөек тел, рус сүзләрен бозарга ярамый, дип башлыйлар. Менә сезгә тел гыйлеме! Хәтта артка кайтып әллә кайчан татарлашып беткән сүзләрне киредән русчага әйләндереп язу кагыйдәләре кертелде. Сажень, печь, аршин, гармонь, скамья, татарчалары: сажин, мич, гармун, эскәмия һәм башкалар…
Рус сүзен бозарга ярамый дип дәлилләү чын гыйльми дәлил булаламы? Ни өчен рус сүзен бозарга ярамый да, әйтик, латин сүзен яисә бүтән телләр сүзен бозарга ярый? Тел галиме җыелышта, татар әптик дип сөйли, без бит инде «әптик» дип алып, сүз боза алмыйбыз, диде. Латинчадан алынган «аптека» сүзе асылда аптека түгел, ә апотека, руслар үзгәртеп «аптека» дип алганнар, ә немецлар үзгәртмичә «апотека» дип йөртәләр. Ни өчен русларга үзгәртергә яраган, ә безгә үзгәртергә ярамый? Кайда монда гыйльми нигез? Фәнне бит эмоциягә корып булмый, тел тимер законнарга буйсына!
Алыйк керәшеннәрне. Исемнәре русча, диннәре православие дине, телләре татарча. Русчадан кергән сүзләр танымаслык булып үзгәргән. Исемнәрне генә алыйк: Гавриил — Гәүерлә, Екатерина — Кәтернә, Иван — Ибан, Оленька — Үлүнкә, Татьяна — Татый. Һәр сүз соңгы иҗеккә басым ясап әйтелә, русчадагыча түгел. Бу үзгәрү бит инде керәшен татарларының рус сүзен бик үзгәртәселәре килүдән түгел, татар теленең законнары шулай үзгәртергә мәҗбүр иткән. Ә без хәзер телнең объектив законнары белән санашмаска, рус сүзләрен рус фонетикасы нигезендә көчләп-көчләп кертергә тырышабыз…
Әлбәттә, бүтән телдән алынган барлык сүз үзгәрергә тиеш дигән сүз түгел, байтак кына сүзләр татар теленең законнарына бик мач киләләр һәм үзгәрмичә йөри бирәләр. Лампа, шкаф, трамвай, трактор, комбайн, радио, рефлектор, театр һәм башка бик күп сүзләр…
Үзгәргән сүзләрне дә халык телендә ничек йөри, нәкъ шул килеш алып әдәбиятка кертергә дигән карашта тормыйм. Гыйльми комиссия эшләр. Орфографик сүзлек төзелер — шул барлык кеше өчен закон булыр. Әлегә мин шул кадәресен әйтәм: үзгәрә дигән принцип орфографиягә нигез ташы булып ятарга тиеш.
Кечкенә генә йомгак: бүгенге тормышыбызга гадел хезмәт итүче барлык сүз гамәлдә йөрергә тиеш. Татар теле кайчандыр бетәчәк дип, бүген татар сүзләрен бәреп-сугып екмаска, аларны гражданлык хокукыннан мәхрүм итмәскә. Өченче: башка телдән керә торган сүзләр, яңа тел стихиясенә буйсынып, яңа шартлар таләп иткән хәлдә фонетик яктан да үзгәрергә тиешләр. Телебезнең тарихы шуны сорый, шуны раслый. Тел гыйльме чынлап та гыйлем булсын, бу өлкәдә дә субъективизм һәм диктат бетсен. 

 

Онлайн укырга