Атилла

Электрон китап

Әсәр исеме: Атилла
Автор: Мөсәгыйт Хәбибуллин
Күләме: 591 бит
Жанр: тарихи роман 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣  EPUB⇣

 

Мөсәгыйт Хәбибуллин

Хикәяче, романчы, публицист Мөсәгыйт Мөдәррис улы Хәбибуллин 1927 елның 25 декабрендә Оренбург өлкәсенең Абдуллин районы Габдрахман исемле авылда урта хәлле крәстиян гаиләсендә туа. Башлангыч белемне үз авылларындагы мәктәптә ала, аннары Татарстанның Баулы төбәгендәге Яңа Шалты авылы җидееллык мәктәбендә укый. Сугыш елларында, укуы белән бергә, колхоз эшенә дә җигелә: җир сөрә, ашлык суктыра, төрле машиналарда эшли. 1944 ел башында уналты яшьлек яшүсмер егетне мәҗбүри рәвештә Магнитогорск шәһәренә җибәрәләр. Анда ул икееллык һөнәр мәктәбендә һәм өч ел металл эше техникумында укып, 1946–1953 еллар арасында башта Магнитогорск каласындагы металлургия комбинатында токарь, аннары Башкортстанның Октябрьск шәһәрендәге бораулау эшләре оешмасында мастер булып эшли. 1953 елда туган авылына кайтып, күмәк хуҗалыкта инженер-механик хезмәтендә була. 1958 елда Татарстанның Баулы шәһәрчегенә күчеп килә һәм 1966 елга кадәр «Баулынефть» транспорт оешмасында шофер, автомеханик, Баулы төбәк газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр вазифасын башкара. Шул чорда кичке урта мәктәпне, аннары 1971 елда читтән торып Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый.

1966–1968 елларда М.Хәбибуллин Татарстанның Азнакай шәһәрендәге төбәк газетасы редакциясендә сәнәгать, төзелеш, транспорт бүлегенә җитәкчелек итә, 1969–1971 елларда исә, Таҗикстанга китеп, урта мәктәптә тарих һәм җәмгыять белеме фәнен укыта. 1971 елдан М.Хәбибуллин Казанда яши һәм 1989 елга кадәр Татарстан Язучылар берлеге идарәсенең оештыру эшләре буенча сәркәтибе вазифаларын башкара. 1991 елның ахырларыннан 1999 елга хәтле ул «Мирас» журналы редакциясендә проза бүлеге мөхәррире хезмәтендә. Аның тәүге әдәби язмалары, хикәяләре көндәлек матбугатта 1950 еллардан күренә башлый, 1969 елда «Казан утлары» журналында «Унсигезенче яз» исемле беренче күләмле әсәре басылып чыга. Унсигезенче язын каршылаучы яшь кызның мөстәкыйль тормыш юлына аяк басу кыенлыкларын шул чактагы катлаулы күңел кичерешләре аша сурәтләгән бу повесть укучылар һәм әдәби җәмәгатьчелек тарафыннан җылы каршы алына. Авторның шуннан соң язылган һәм тормышка, күмәк хезмәткә мөнәсәбәттә төрле һөнәр кешеләренең (игенчеләрнең, машина йөртүчеләрнең, төзүчеләрнең, табибларның һәм башка һөнәр ияләренең) әхлакый һәм рухи дөньяларын ачуга багышланган «Икмәк кадере» (1968), «Тау белән тау очрашмаса да…» (1970), «Хәтер ярлары» (1977) повестьлары һәм бигрәк тә җитмешенче еллардагы авыл тормышының четерекле проблемаларын күтәргән «Чоңгыллар» (1973), «Сулар үргә акса да» (1982) романнары шул чор татар прозасындагы актуаль яңгырашлы әсәрләр буларак кабул ителәләр. Шулай да М.Хәбибуллинны популяр язучы-прозаик итеп таныткан әсәрләр – сиксәненче еллардан башлап аерым китап рәвешендә яки журнал басмаларында дөнья күргән тарихи романнар серияседер: «Кубрат хан», «Илчегә үлем юк», «Шайтан каласы», «Хан оныгы Хансөяр», «Аллаһы бүләге», «Батый хан һәм Ләйлә», ахыр килеп, «Сөембикә ханбикә һәм Иван Грозный», «Атилла» романнары. Бу әсәрләрдә автор, тарихи чыганакларга таянып, һун-төрки, болгар-татар бабаларыбызның борынгы дәверләрен, сикәлтәле-гыйбрәтле язмыш борылышларын хронологик тәртиптә һәм җанлы картиналарда сәнгатьчә гәүдәләндереп бирүне максат итеп куя. М.Хәбибуллин тарихи темаларга, милләт язмышы, әхлак мәсьәләләренә кагылышлы күпсанлы публицистик мәкаләләр авторы буларак та укучыларга таныш. Ул – Татарстанның һәм Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (1977, 1987), Россия Гуманитар фәннәр академиясенең шәрәфле академигы (1997), Россия Язучылар берлегенең әдәби бүләге (1984) һәм Кол Гали исемендәге Халыкара премия иясе (1996). «Кубрат хан» романы өчен М.Хәбибуллин 2003 елда Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була. 2008 елда аңа Татарстан Республикасы Президенты М.Ш.Шәймиев Указы белән «Татарстан Республикасының халык язучысы» дигән исем бирелә. Язучының романнары уку өчен кызыклы һәм мавыктыргыч, сюжетлары көрәш-сугыш күренешләренә, мәхәббәт маҗараларына, интригалы, идеологик һәм психологик каршылыклы конфликтларга бай булулары белән аерылып тора. Аларда һәрбер тарихи чор автор хыялы фараз иткән конкрет сыйфатлары белән – халык көнкүреше, борынгы бабаларыбызның рухи дөньясы, фольклоры, гореф-гадәтләре, уйлары-хыяллары, кайгылары-шатлыклары, истә калырдай үзенчәлекле кеше образлары, легендар шәхесләре белән күз алдына килеп баса. М.Хәбибуллин – 1970 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы. ТӨП БАСМА КИТАПЛАРЫ Җиде юл чатында: повесть һәм хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1969. – 176 б. – 9000 д. Тау белән тау очрашмаса да: повесть. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1974. – 207 б. – 10000 д. Унсигезенче яз: повестьлар, хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нешр., 1977. – 240 б. – 14000 д. Хәтер ярлары: повесть һәм хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1987. – 295 б. – 15000 д. Кубрат хан: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1985. – 375 б. – 15000 д. Чоңгыллар: роман һәм хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1987. – 526 б. – 25000 д. Илчегә үлем юк: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1991. – 384 б. – 50000 д. Шайтан каласы: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1993. – 302 б. – 35000 д. Сөембикә ханбикә һәм Иван Грозный: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1996. – 512 б. – 10000 д. Хан оныгы Хансөяр: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1997. –255 б. – 10000 д. Аллаһы бүләге: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1999. – 304 б. – 3000 д. Кубрат хан: тарихи роман. – Казан: Мәгариф, 2001. – 335 б. – 1000 д. Батый хан һәм Ләйлә: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. – 384 б. – 5000 д. Илчегә үлем юк: тарихи роман. – Казан: Мәгариф, 2003. – 343 б. – 1000 д. Айбиби: тарихи роман. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2004. – 301 б. – 3000 д.

Тулырак

Әйттем бит!

Электрон китап

 

Әсәр исеме: Әйттем бит!
Автор: Фәнис Яруллин
Күләме: 6 бит
Жанр: хикәя 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣  EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Кеше хәлен кеше белми

Электрон китап

Әсәр исеме: Кеше хәлен кеше белми
Автор: Кояш Тимбикова
Күләме: 4 бит
Жанр: хикәя 

Иңдерү калыплары:
PDF⇣ EPUB⇣

Онлайн укырга◧

 

 

Габдрахман Минский

Әсәрләрен укырга

 

Габдрахман Минский

 

Язучы-прозаик һәм драматург Габдрахман Минский (Габдрахман Хаҗимөхәммәт улы Аллаһбирдиев) 1906 елның 29 сентябрендә Әстерхан шәһәрендә эшче-һөнәрче гаиләсендә туа. Бер яше тулар-тулмас әтисез калып, үги атасы Мөхәммәт Аллаһбирдиев гаиләсендә тәрбияләнеп үсә. Әстерханның Тияк бистәсендәге мәдрәсәдә башлангыч белем ала, Октябрь инкыйлабыннан соң «Икенче баскыч» дип йөртелгән совет мәктәбендә укый. 1924 елда бу мәктәпне тәмамлагач, ике ел буе Әстерхан шәһәренең Нариман районында башта – уку йорты, аннан соң «Кызыл Шәрекъ» исемле татар яшьләре клубы мөдире булып эшли.


Шунда эшләгәндә үзешчән сәнгать-әдәбият түгәрәкләре өчен беренче өйрәнчек пьесаларын яза. 1926 елда Казан театр техникумына укырга керә. 1927 елдан «Кызыл яшьләр» газетасы һәм «Авыл яшьләре» журналы битләрендә «Г.Минский» имзасы белән хикәяләре басыла башлый. 1928 елда берьюлы кечкенә-кечкенә өч китабы – «Заманасы шундый», «Миңсылу» исемле көлке хикәяләр җыентыклары һәм «Яңа яшьләр» дигән комедиясе дөнья күрә, ә аннан соң «Мансуровлар гаиләсе» драмасы Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйнала. 1928–1930 елларда гаскәри хезмәттә чагында иҗат иткән һәм кызылармиячеләрне тыныч тормыш сагындагы эш-гамәлләрен сурәтләгән «Шлем» исемле драма әсәре дә Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела. Әмма утызынчы еллар башында мәдәният эшлеклеләренә карата сыйнфый күзлектән чыгып нахак бәйләнүләр көчәйгән шартларда бер төркем татар язучылары (Н.Исәнбәт, С.Агиш, Т.Ченәкәй, Г.Кутуй, С.Кудаш, Г.Минский), хакимиятнең репрессив даирәләре тарафыннан махсус уйлап чыгарылган ниндидер «Җидегән» дигән яшерен милләтчеләр оешмасында әгъза булып торуда гаепләнеп, җавапка тартылалар. Тикшерү нәтиҗәсендә җавапка тартылганнар гаепсез табылса да, «җидегәнче», «милләтче» дигән атамалар әле бик озак еллар алар өстеннән төшми тагылып йөри. Алар әдәбияттан, матбугаттан читләтеләләр. Матбугатта «җидегәнчеләр» турында шау-шу күтәрелгәч тә, Г.Минский Казаннан тизрәк китеп югалу ягын карый. 1932–1935 елларда ул Чиләбе шәһәрендә яши, «Төзү ударнигы» дигән татар газетасы редакциясендә җаваплы секретарь булып эшли, журналист буларак, шул газета битләрендә мәгълүм Чиләбе трактор заводы эшчеләре тормышын һәм хезмәт уңышларын яктырткан күп кенә очерк һәм мәкаләләрен бастыра. 1935 елның көзеннән Г.Минский – Мәскәүдә Бөтенсоюз кинематография институты студенты. 1938 елда институтның сценарийлар факультетын тәмамлап, ул Баку шәһәренә барып урнаша һәм сугыш башланганга кадәр Баку киностудиясенең сценарийлар бүлегендә әдәби консультант булып эшли, бер үк вакытта үзе дә сценарийлар язу белән шөгыльләнә. Аның сценарийлары буенча Баку киностудиясендә «Артем атавы», «Яңа хәят үзәне» дигән документаль фильмнар һәм «Ватан улы» дигән нәфис фильм эшләнә. 1941 елның көзендә Г.Минский фронтка җибәрелә, Керчь ярымутравында барган тарихи сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, контузия ала. Госпитальдә дәваланып чыккач, 1946 елның маена кадәр совет чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә. Сугыш беткәннән соң, ул – яңадан Бакуда: бер ел чамасы Баку киностудиясендә сценарийлар бүлеге башлыгы, 1947–1951 елларда ТАССның Әзәрбайҗандагы бүлегендә мөхәррир һәм мөхбир-әгъза вазифаларын башкара. 1952 елда Г.Минский яшьлек хыялының мәркәзе Казанга кайта һәм 1957 елга кадәр юмор-сатира журналы «Чаян» редакциясендә әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли, 1957–1959 елларда Татарстан китап нәшриятында баш мөхәррир урынбасары хезмәтендә була. 1960 елдан ул –профессионал язучы сыйфатында фәкать әдәби иҗат эше белән генә шөгыльләнә. Г.Минский – әдәбиятның төрле жанрларында иҗат иткән әдип. Ләкин беренче чиратта ул үзенең проза әсәрләре, бигрәк тә мещанлык, аумакайлык, карьерачылыкның көнкүрештәге төрле чагылышларына каршы юнәлтелгән үткен сюжетлы сатирик, юмористик һәм гади хезмәт кешеләренең эчке рухи матурлыгын, олы җанлылыгын, кешелеклелеген тасвирлаган психологик рухтагы лирик хикәяләре, новеллалары белән мәгълүм. Узган гасырның алтмышынчы елларыннан башлап әдип проза жанрының зуррак формаларына да каләмен юнәлтә: «Язның беренче көне» (1963), «Яшенле яңгыр» (1966) исемле күләмле повестьларын яза. Болардан «Яшенле яңгыр» повесте аеруча игътибарга лаеклы. Автор анда укучыны яңа бер дөньяга алып керә, аны инкыйлабкача Әстерхан татарлары тормышының үзенчәлекле яклары белән таныштыра. Драматург буларак, Г.Минскийның сугыштан соңгы иҗат мирасында әхлак-этика, мәхәббәт темаларына багышланган һәм нигездә халык театры сәхнәләрендә уйнау өчен язылган комедия һәм драмалары белән билгеле («Дуслык чишмәсе», «Бөдрә тал», «Синең җырың», «Иртәгә соң булыр», «Аналар», «Җинаять» һ.б.). Аларның кайберләре («Синең җырың», «Бөдрә тал») Казан һәм Уфаның төп театрлары сәхнәләрендә дә уйнала һәм уңыш казана. Драматургның сайланма сәхнә әсәрләре «Бөдрә тал» (1960), «Хәерле кич» (1965), «Синең җырың» (1981) исемле җыентыкларында урын ала. Әдип мирасында публицистика, тәнкыйть, әдәби тәрҗемә әсәрләре дә шактый. Мәсәлән, ул тугандаш әзәрбайҗан әдәбиятыннан Мәһди Хөсәеннең «Апшерон» романын һәм Җабар Җабарлының Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә кую өчен «Айдын» драмасын татар теленә тәрҗемә итә. Г.Минский үзенә замандаш күренекле әдипләр – Г.Ибраһимов, Һ.Такташ, Г.Кутуй турында истәлек язмалары авторы буларак та билгеле («Онытылмас очрашулар» җыентыгы, 1973). Язучының үзе исән чагында Казан, Уфа, Мәскәү нәшриятларында өч дистәгә якын китабы басылып чыга, шуларның алтысы рус теленә тәрҗемәдә, берсе – башкортча, берсе – кыргыз телендә. Әзәрбайҗан телендә дә бер тәрҗемә китабы басылып чыга. Вафатыннан соң, 1986 елда, Татарстан китап нәшрияты әдипнең иң яхшы проза әсәрләре тупланган «Повестьлар һәм хикәяләр» дигән күләмле җыентыгын укучыларга тәкъдим итә. Г.Минский әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен «Почет Билгесе» ордены (1975) һәм «Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» (1957) медале белән бүләкләнә. Ул 1983 елның 26 мартында Казанда вафат була. Г.Минский – 1955 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы. ТӨП БАСМА КИТАПЛАРЫ Заманасы шундый: хикәяләр. – Казан: Татиздат, 1928. – 52 б. – 3000 д. Миңсылу: хикәяләр / кереш сүз. авт. Х.Вәли. – Казан: Татиздат, 1928. – 28 б. – 5000 д. Хикәяләр. – Казан: Таткнигоиздат, 1954. – 116 б. – 7000 д. Батырлар сукмагы: хикәяләр. – Казан: Таткнигоиздат, 1958. – 52 б. – 12000 д. Мәхәббәт хикәяләре. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1958. – 207 б. – 7000 д. Бөдрә тал: пьесалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1960. – 155 б. – 4000 д. Язның беренче көне: повесть. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1963. – 235 б. – 15000 д. Замандашларым: хикәяләр, истәлекләр, мәкаләләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1964. – 90 б. – 12000 д. Хәерле кич: комедия, эстрада әсәрләре. – Казан: Татар. кит. нәшр., – 1965. – 120 б. – 10000 д. Яшенле яңгыр: повестьлар, хикәяләр / кереш сүз авт. Г.Иделле. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1966. – 350 б. – 2200 д. Күңелле хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1970. – 119 б. – 9000 д. Онытылмас очрашулар: чорыбыз һәм үзебез турында. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. – 110 б. – 6000 д. Синең җырың: пьесалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1981. – 178 б. – 8000 д. Повестьлар һәм хикәяләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 424 б. –15000 д. Йолдызкай: повесть һәм хикәяләр. – Казан: Мәгариф, 1995. – 127 б. – 10000 д. * * * Свет и тени: рассказы / пер. с татар. – Казань: Таткнигоиздат, 1957. – 172 с. – 30000 экз. Незабываемый рассвет: рассказы / пер. с татар. – М.: Сов. Россия, 1967. – 62 с. – 30000 экз. Грозовой дождь: повесть / пер. с татар. Я. Винецкого. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1974. – 192 с. – 50000 экз. Трудное счастье: повести, рассказы / пер. с татар. – М.: Сов. писатель, 1982. – 352 с. – 30000 экз.

Тулырак

 

Корымлы Бармак

Электрон китап

Әсәр исеме: Корымлы Бармак 
Автор: Кояш Тимбикова
Күләме: 4 бит
Жанр: хикәя 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣ EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Кояш Тимбикова

Кояш Закир кызы Тимбикова 1937 елның 16 ноябрендә Татарстан АССРның Чистай районы Наратлы Елга авылында укытучы гаиләсендә туган. Шул ук райоң. ның Иске Роман һәм Каргалы авылы мәктәпләрендә укып ун класс тәмамлаганнан соң, 1954—1959 елларда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт уңи. верситетының татар теле һәм әдәбияты бүлегеңдә югары белем ала, аннары егерме елга якын (1959— 1979) «Азат хатын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире һәм журналның җаваплы секретаре булып эшли. 1979—1982 елларда ул — «Казан утлары» журналының җаваплы секретаре хезмәтендә. 1983 елдан бирле шул ук журнал редакциясендә бүлек редакторы вазифасын башкара. 1964 елдан — КПСС члены.

К. Тимбикова үзенең беренче иҗат тәҗрибәләре — очерк характерындагы журналистик язмалары һәм хикәяләре белән көндәлек матбугатта 1959 елдан күренә башлый. Алтмышынчы елларда Татарстан, Башкортстан газета-журналларында, Татарстан китап нәшрияты чыгарган «Кояш безгә елмая» (1962), «Тылсымлы таяк» (1964) кебек күмәк җыентыкларда аның күп кенә очерклары, хикәяләре басыла, ә 1969 елда «Зәңгәр күлмәк» исемле хикәяләр һәм «Күңелләргә күләгә төшмәсен» исемле очерк китаплары дөнья күрә Тагы бераздан, 1971 елда, «Инешләр Иделгә коя» исемле күмәк җыентыкка яшь авторның күләмле беренче әсәре — «Синең өчен» дигән повесте урнаштырыла.
Язучының шуннан соңгы иҗаты сәнгатьчәлеккә ирешү, тормыш материалын тирәнрәк анализлау юнәлешендә бара. Җитмешенче елларда ул авылның хезмәт кешеләрен, бигрәк тә хатын-кыз образларын шактый нечкә психологик алымнар белән гәүдәләндергән бер төркем хикәяләр («Сөлге булсын бүләгем», «Шикәр Гайшә», «Таяныч», «Ут» һ. б.), КамАЗ төзүче яшьләр тормышына багышланган «Агым уртасында» (1978), археологлар турында «Тәңкәле тау» (1980) һәм мораль-этик проблемаларны күтәргән «Кышкы талпыну» (1981), «Ярлар биек» (1982) исемле повестьларын иҗат итә.
КамАЗ эшчеләренә багышланган очерклар сериясе өчен К. Тимбиковага— «КамАЗ төзелеш ударнигы» знагы, ә БАМны төзүчеләр турындагы документаль язмалары өчен Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге премиясе бирелде. К. Тимбикова 1976 елдан бирле Татарстан АССРның атказанган культура работнигы дигән мактаулы исем йөртә.
1969—1985 еллар арасында К. Тимбикованың очерк, хикәя һәм повестьлары тупланган дистәгә якын китабы басылып чыкты. Аның аерым әсәрләре рус һәм СССРдагы башка кайбер милли телләргә дә тәрҗемә ителгән. Кояш Тимбикова—1973 елдан СССР Язучылар союзы члены.

БИБЛИОГРАФИЯ

Зәңгәр күлмәк: Хикәяләр.—Казан: Таткитнәшр., 1969.—71 б., ил. 10 000. Рец.: Мөхәммәтшин Г. Кояшлар яктырак янсын!—Соц. Татарстан, 1970, 20 май. 
Күңелләргә күләгә төшмәсен: Хикәяләр.—Казан: Таткитнәшр., 1969.—79 б. 3000.
Якты йолдыз: Очерк.—Казан: Таткитнәшр., 1977.—64 б. 1500. Кайгы белән шатлык янәшә: Повесть һәм хикәяләр.— Казан: Таткитнәшр., 1979.— 138 б. 3 000. Рец.: Камалов Б. Осталык үренә таба.— Соц. Татарстан, 1980,23 март; Ш а һ и е в И. Агым уртасындагы язмышлар.— Казан утлары, 1981, № 3, 171—172 б. 
Бәхет хакына.—Казан: Таткитнәшр., 1981.—159 б. 2000. Рец.: Шакирҗанова Т. Хезмәт бәхеткә илтә.— Соц. Татарстан, 1981, 29 май; Тимбикова К. Мои герой живут рядом.— Веч. Казань, 1980, 24 сент.
Тәңкәле тау: Повестьлар.— Казан: Таткитнәшр., 1982.— 176 б. 15000. 
Ярлар биек: Повестьлар һәм хикәяләр.— Казан: Таткитнәшр., 1985.— 192 б. 7600.


©”Совет Татарстаны язучылары” китабыннан файдаланылды (Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет Татарстаны язучылары. – Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1986), беркадәр үзгәрешләр кертелде.


Кояш Тимбикова

Wikipedia проектыннан

Кояш Закир кызы Тимбикова — татар язучысы, шагыйрә, публицист һәм журналист.

Биография

Кояш Тимбикова 1937 елның 16 ноябрендә Татарстанның Чистай районы Наратлы Елга авылында укытучы гаиләсендә туа. Шул ук районның Иске Роман һәм Каргалы авылы мәктәпләрендә ун ел укый. 1954–1959 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары егерме елга якын (1959–1979) «Азат хатын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире һәм журналның җаваплы сәркатибе булып эшли. 1979–1982 елларда ул – «Казан утлары» журналының җаваплы сәркатибе. 1983 елдан бирле шул ук журнал редакциясендә бүлек редакторы вазифасын башкара.

Иҗат

Кояш Тимбикова үзенең беренче иҗат тәҗрибәләре – очерк характерындагы журналистлык язмалары һәм хикәяләре белән көндәлек матбугатта 1959 елдан күренә башлый. «Кояш безгә елмая» (1962), «Тылсымлы таяк» (1964) кебек күмәк җыентыкларда аның күп кенә очерклары, хикәяләре басыла, ә 1969 елда «Зәңгәр күлмәк» исемле хикәяләр һәм «Күңелләргә күләгә төшмәсен» исемле очерк китаплары дөнья күрә. 1971 елда «Инешләр Иделгә коя» исемле күмәк җыентыкка яшь авторның күләмле беренче әсәре – «Синең өчен» дигән повесте урнаштырыла.

70 елларда ул авылның хезмәт кешеләрен, бигрәк тә хатын-кыз образларын шактый нечкә психологик алымнар белән гәүдәләндергән бер төркем хикәяләр («Сөлге булсын бүләгем», «Шикәр Гайшә», «Таяныч», «Ут»һ.б), КамАЗ төзүче яшьләр тормышына багышланган «Агым уртасында», археологлар турында «Тәңкәле тау» һәм мораль – этик проблемаларны күтәргән «Кышкы талпыну», «Ярлар биек» исемле повестьларын иҗат итә.

Тулырак

Мин дә үсәрмен әле

Электрон китап

Әсәр исеме: Мин дә үсәрмен әле
Автор: Фаил Шәфигуллин
Күләме: 7 бит
Жанр: хикәя 
Иңдерү калыплары:

PDF⇣ EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Инженер Гаринның һиперболоиды

Электрон китап

Әсәр исеме: Инженер Гаринның һиперболоиды 
Автор: Алексей Николаевич Толстой
Күләме: 342 бит
Жанр: роман
Иңдерү калыплары:

PDF⇣  EPUB⇣

Онлайн укырга◧

Алексей Николаевич Толстой

Алексей Толстой, Алексей Николай улы Толстой (рус. Алексей Николаевич Толстой1882 елның 29 декабре (1883 елның 10 гыйнвары), Самар губернасы, Николаевск  1945 елның 23 феврале, Мәскәү) — рус совет әдәбияты классигы, прозаик, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе, ССРБ ФА академигы (1939). 19361938 елларда СССР язучылар берлеген җитәкли. Рус язучылары Л. Н. Толстой(1828-1910) һәм А. К. Толстой (1817-1875) белән борынгы бабалары (Петр I нең иярчене булган граф П. А. Толстой) уртак. Өч мәртәбә беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1941, 1943, 1946 — вафатыннан соң) лауреаты. 1нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.

1882 елның 29 декабрендә (1883 елның 10 гыйнварында) Самар губернасы Николаевск (хәзерге Сарытау өлкәсе Пугачев) шәһәрендә туган. Самар асылзатларының әйдәүчесе булган әтисе граф Николай Александр улы Толстой (1849-1900) баласын үстерү-тәрбияләүдә катнашмый, чөнки декабрист Н. И. Тургеневның туганнан туган оныгы, язучы һәм гыйлемле хатын-кыз булган әнисе Александра Леонтий кызы Толстая (кыз фамилиясе Тургенева, 1854-1906), иренең кырыс-авыр холкына түзә алмыйча, өч өлкән баласын иренә калдырып, биш айлык көмәне белән иреннән аерылып китә һәм ярлы алпавыт, губерна чиновнигы булып хезмәт итүче Алексей Аполлон улы Бостром (1852-1921) белән язмышын бәйли[1]. Булачак язучының балачагы үги әтисенең Сосновка хуторындагы (хәзерге Самар өлкәсеКрасноармейски районы Павловка бистәсе) утарында уза. Үзара яхшы мөнәсәбәтләр хөкем сөргән, әдәбият белән кызыксыну көчле булган гаиләдә Алексей өй шартларында үз заманына күрә яхшы белем-тәрбия ала. Үги әтисе йогынтысында 10 яшеннән Н. А. Некрасов, Л. Н. Толстой, И. С. Тургенев иҗаты белән таныша. Балачагы узган Сосновка хуторындагы тормышы турында соңрак «Никитаның балачагы» (рус. Детство Никиты1922) повестен яза. 1897-1898 елларда әнисе белән Сызран шәһәрендә яши, реальный укуханәдә укый. 1898 елдан Самарда яши.

Беренче рус инкыйлабын (1905) Алексей Толстой Петербург технология институты (ru) студенты буларак каршылый. Укучы яшьләрнең инкыйлаби хәрәкәтендә катнаша, шул ук вакытта иҗат кешеләре белән якыннан таныша, театрга мәхәббәте уяна. Символизм белән мавыга. Аурупага (Алмания, Италия) барып кайту һуманитар фәннәрне яратуын арттыра. Институтны тәмамлаганда, ул үзенең алга таба инженер түгел, ә язучы булачагын аңлый.1882 елның 29 декабрендә (1883 елның 10 гыйнварында) Самар губернасы Николаевск (хәзерге Сарытау өлкәсе Пугачев) шәһәрендә туган. Самар асылзатларының әйдәүчесе булган әтисе граф Николай Александр улы Толстой (1849-1900) баласын үстерү-тәрбияләүдә катнашмый, чөнки декабрист Н. И. Тургеневның туганнан туган оныгы, язучы һәм гыйлемле хатын-кыз булган әнисе Александра Леонтий кызы Толстая (кыз фамилиясе Тургенева, 1854-1906), иренең кырыс-авыр холкына түзә алмыйча, өч өлкән баласын иренә калдырып, биш айлык көмәне белән иреннән аерылып китә һәм ярлы алпавыт, губерна чиновнигы булып хезмәт итүче Алексей Аполлон улы Бостром (1852-1921) белән язмышын бәйли[1]. Булачак язучының балачагы үги әтисенең Сосновка хуторындагы (хәзерге Самар өлкәсеКрасноармейски районы Павловка бистәсе) утарында уза. Үзара яхшы мөнәсәбәтләр хөкем сөргән, әдәбият белән кызыксыну көчле булган гаиләдә Алексей өй шартларында үз заманына күрә яхшы белем-тәрбия ала. Үги әтисе йогынтысында 10 яшеннән Н. А. Некрасов, Л. Н. Толстой, И. С. Тургенев иҗаты белән таныша. Балачагы узган Сосновка хуторындагы тормышы турында соңрак «Никитаның балачагы» (рус. Детство Никиты1922) повестен яза. 1897-1898 елларда әнисе белән Сызран шәһәрендә яши, реальный укуханәдә укый. 1898 елдан Самарда яши.

Иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

А. Н. Толстой әдәбиятка шагыйрь буларак аяк баса. 1907 елда «Лирика» исемендә өйрәнчек, ияреп язылган беренче шигырьләре тупланган китабы басылып чыга. 1911 елда басылып чыккан «Зәңгәр елгалар артында» (рус. За синими реками) китабында рус халык авыз иҗаты сюжетларын һәм каһарманнарын кулланып язылган шигырьләре урын ала. Башлап язучы яшь шагыйрьне рус символистлары (бигрәк тә Валерий Брюсов) матбугатта хуплап каршы алалар. Ләкин А. Н. Толстой шигърияттән читләшә, прозага тартыла. Прозадагы беренче тәҗрибәсе дип, язучы кырыклап рус халык әкиятен эшкәртеп язылган «Саескан әкиятләре» (рус. Сорочьи сказки) җыентыгын (1910) атый.

1910 елда Идел арты (Самар һәм Сембер губерналары) алпавытлары тормышына багышланган «Повестьлар һәм хикәяләр» җыентыгы басылып чыга (соңрак чыккан басмаларда китапның исеме «Идел аръягы» (рус. Заволжье), совет чорында «Карт юкәләр астында» (рус. Под старыми липами) дип үзгәртелә). Әлеге китапка беренче булып Максим Горькийуңай бәя бирә.

1911 елда «Чудаки» (баштагы исемнәре — «Ике тормыш» (рус. Две жизни), «Җир хәзинәләре» (рус. Земные сокровища)) романы басылып чыга. 1912 елда «Аксак алпавыт» (рус. Хромой барин) романы чыга (баш каһарманның прототибы итеп үги әтисе А. А. Бодромны алган). Әлеге романнарында автор мәхәбәтне «кешене яхшы якка үзгәртергә сәләтле рухи кыйммәт» итеп күрсәтә. Инкыйлабка кадәр Мәскәү театрларында А. Н. Толстойның элек үзе язган повесть һәм хикәяләре сюжетларына нигезләнгән җиде пьесасы уйналып килә: «Көчләүчеләр» (рус. Насильники, Мәскәүнең Кече театры, 1913), «Касатка» (1915, «Грибоедов премиясе» ала) һ.б.

Беренче бөтендөнья сугышы башлану язучыны публицистика жанрына мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр итә. «Русские ведомости» газетасының хәрби хәбәрчесе буларак, хәрәкәттәге армиядә булып, 1914-1915 елларда «Волынь буйлап» (рус. По Волыни), «Галиция буйлап» (рус. По Галиции), «Кавказда» (рус. На Кавказе) кебек очерклар циклын һәм «Гади кеше» (рус. Обыкновенный человек), «Тауда» (рус. На горе), «Су астында» (рус. Под водой) хикәяләрен яза. Әлеге әсәрләрендә язучы сугышны халык өчен фаҗига итеп күрсәтә, хәрбиләр арасындагы иҗтимагый каршылыкларны күреп, язучының тормышка карашы да үзгәрә. 1915 елда декадентлыкка, ясалма сәнгатькә каршы юнәлтелгән «Гаваньдә» (рус. В гавани), «Төнге күренешләр» (рус. Ночные видения), «Вернисажда» (рус. На вернисаже), «Егор Абозов» (соңыннар автор роман итеп үстерә) хикәяләрен бастыра. 1914 елда «Правда» газетасы аның исемен М. Горький, Иван Бунин исемнәре белән янәшә куеп, «әсәрләрендә чын тормышны күрсәтә», дип язып чыга.

Февраль һәм Октябрь инкыйлаблары тәэсирендә «Үтеп баручы кеше хикәясе» (рус. Рассказ проезжего человека1917), «Беренче террорчылар» (рус. Первые террористы) очеркы, «Күз алды томалану» (рус. Наваждение1918), «Петрның көне» (рус. День Петра1918) кебек хикәяләре языла.

Мөһаҗирлектә[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1918-1923 елларда мөһаҗирлеккә китә, Истанбулда, Берлинда, Парижда яши, иҗат белән шөгыльләнә. Советлар Союзына кире кайту үтенечен большевиклар хуплап каршы ала, илдә аңа яшәү һәм иҗат итү өчен зур мөмкинлекләр тудырыла.

1922-1941 елларда «Михнәтле заман» (рус. Хождение по мукам) трилогиясен яза.

1929-1945 елларда «Петр патша» (рус. Петр I) тарихи романын яза.

1922-1923 елларда «Аэлита» һәм 1925-1927 елларда «Мөһәндис Гаринның гиперболоиды» (рус. Гиперболоид инженера Гарина) фәнни фантастика классикасына әверелгән әсәрләрен яза.

Бөек Ватан сугышы елларында 60 тан артык публицистик әсәр яза.

1935 елда балалар өчен «Алтын ачкыч, яки Буратино маҗаралары» әкиятен (Карло Коллоди (it) әсәре буенча) яза.

1945 елның февралендә Мәскәүдә үпкә рагыннан вафат була. Новодевичье зиратында җирләнгән.

 

Тулырак